تلاش برای آشتی با هنر محیطی

ایران این روزها دومین رویداد بین المللی خود را در زمینه ی نمایشگاه هنر محیطی در خارج از مرزهای ایران تجربه می کند و لزوم حمایت از هنرمندان این عرصه را برای فعالیت در ایران، بار دیگر گوشزد می کند.

فراوری: یاسمن پیشوایی -بخش هنری تبیان

دومین نمایشگاه بین المللی هنر محیطی ایران با عنوان «اکو آوانگارد» در موزه کنشتاله مجارستان آغاز به کار کرده و آثاری از چند هنرمند محیطی ایران در معرض دید مخاطبانی خارج از مرزهای ایران قرار گرفته است. پس از نمایشگاه 10 سال هنر محیطی ایران با عنوان «فضاهای زندگی» که سال گذشته در رومانی برگزار شد، هنرمندان محیطی ایران در رویدادی دیگر آثار خود را به عنوان بخشی از یک رویداد هنری به نمایش گذاشته اند.
هنر محیطی از دهه ی 60 میلادی و پس از جنگ جهانی در دنیا رواج پیدا کرد. این هنر با جنبه های اعتراضی و بیان مسائل سیاسی و اجتماعی توانست نظر مخاطبان را به خود جلب کند و در زندگی و فضای شهری تأثیرگذار باشد. در این هنر، هنرمند در یک فضای سه بعدی، پروژه ای طراحی شده را پیاده می کند و تصویر تازه ای را پیش روی مخاطب قرار می دهد.
هنر محیطی، دیدی جدید از رابطه ما با طبیعت را در برابرمان قرار داده و راهکارهایی نو برای همزیستی با محیط اطراف در اختیارمان می گذارد.
در کلی ترین حالت می توان گفت که هنر محیطی روشی است برای بهبود و ارتقای رابطه ی ما با طبیعت.

از مشخصه های هنر محیطی می توان به موارد زیر اشاره کرد :

- گذرا بودن و تغییرشکل های آنی و زودگذر
- تعریف کار برای مکانی خاص ( نوعی هماهنگی بین بخشی از محیط با اثر خلق شده یاsite specific ).
- همکاری هنرمند با فعالان حیطه های دیگر مثل دانشمندان ، پژوهشگران ، آموزگاران و ...
درباره اهداف و ویژگی های هنر محیطی نیز می توان به موارد زیر اشاره کرد :
- هنر محیطی ، طبیعت و فرایندهای آن را تفسیر کرده و درباره آنها اطلاع رسانی می کند.
- دغدغه هنر محیطی، مواد و نیروهای طبیعی است، پس آثار هنری خلق شده در این حوزه گاه متاثر از نیروهای طبیعی مثل باد، باران، صاعقه، زمین لرزه و ... است.
- هنر محیطی، دیدی جدید از رابطه ما با طبیعت را در برابرمان قرار داده و راهکارهایی نو برای همزیستی با محیط اطراف در اختیارمان می گذارد.
- هنر محیطی، گاه در مسیر احیا و بازآفرینی محیط های آسیب دیده قرار می گیرد. برای نمونه، اکو سیستم های آسیب دیده را به روش های هنری و زیباشناختی، احیا و بازآفرینی می کند.

به نظر می رسد آنچه هنرمندان محیطی ایران در طول سال های گذشته ارائه کرده اند، بیش از ایران، مورد توجه مخاطبان خارجی بوده است، به طوری که میزان فعالیت های هنرمندان محیطی در خارج از کشور با داخل ایران قابل مقایسه نیست. البته این هنرمندان کارهایی را با محوریت توجه به طبیعت در ایران انجام داده اند، اما بخش عمده ای از فعالیت های آن ها بین المللی و حضور در نمایشگاه ها، ورک شاپ ها و جشنواره هایی در کشورهای دیگر بوده است.

محمود مکتبی - یکی از هنرمندان فعال محیطی و کیوریتور نمایشگاه ایران در مجارستان - معتقد است: اتفاقی که در هنر محیطی ایران افتاده، از نظر کیفی بسیار سطح بالاست و نسبت به برخی کشورها که از نظر رشته های هنری دیگر، بالاتر از ما هستند، بهتر است. چند سال پیش، خیلی ها فکر می کردند چه کسی در دنیا به این هنر توجه می کند، در حالی که هنر محیطی در ایران شکل خیلی جدی ای دارد. مطمئنا بعد از چند سال، هنرمندان جا افتاده با سطح کاری مشخص و بین المللی خواهیم داشت که فعالیت های جدی و خوبی دارند.

او همچنین اظهار کرد: وقتی تحصیلات آکادمیک و کار پژوهشی و شناخت درست در این زمینه نباشد، هنر محیطی کم کم به حاشیه می رود و کسانی وارد کار می شوند که تعریف درستی از این هنر ندارند. دغدغه من کار پژوهش درباره کارهای این 10 سال و چاپ کتاب و مقاله است. این کار باعث می شود هنر محیطی برای کسانی که می خواهند وارد کار شوند یک چیز دم دستی نباشد.

عاطفه خاص - هنرمند محیطی - نیز درباره ی مشکلات هنر محیطی در ایران معتقد است: یکی از مشکلاتی که همیشه با آن روبه رو بوده ایم، نداشتن بازتاب خبری از چنین نمایشگاه هایی است. هنرمندان این حوزه با این که سال هاست کار می کنند، به خاطر دیده نشدن کارشان هربار که به یک نمایشگاه می آیند، انگار اولین بار است که شرکت می کنند. شاید دلیل بی تفاوتی رسانه ای نیز این باشد که فکر می کنند هنر محیطی خیلی کار متفاوتی است.

او همچنین تأکید کرد: هنر محیطی تا بیاید و در جامعه شکل بگیرد، به یک بازه ی زمانی نیاز دارد که حالا برای ایران کمی طولانی تر شده است. این طولانی تر شدن به خاطر کوچک بودن فضای حوزه تجسمی، مسائل اقتصادی و نبود حمایت های دولتی است. هنری که بخواهد زنده بماند، به پول نیاز دارد و زمانی ارزش خود را پیدا می کند که بحث اقتصاد هنر در آن لحاظ شود. درباره هنرهای محیطی که مدیای متفاوتی دارند و پروژه هستند، اگر دیدگاه تغییر کند و سرمایه گذاری صورت بگیرد، تأثیرگذاری اش خیلی بیشتر خواهد بود.
این روزها ایران با چالش های زیادی در زمینه ی محیط زیست روبه رو است. از شکار غیرمجاز حیوانات توسط شکارچیان تا قتل محیط بانان و معضلاتی مانند خشکسالی و کم آبی و ریزگردها. به اعتقاد هنرمندان محیطی، این هنر در صورت وجود حمایت و توجه مناسب می تواند در این زمینه تأثیرگذار باشد و از تبعات بسیاری از مشکلات زیست محیطی جلوگیری کند.

احمد نادعلیان - هنرمند محیطی - نیز درباره ی تأثیر هنر محیطی بر بیان چالش های زیست محیطی اعتقاد دارد: اکنون که در کشور ما چالش های زیست محیطی گریبانگیر مردم شده است، هنر محیطی می تواند فرصتی باشد که ذهن ما را بیدار کند. این هنر در آینده، حرف های زیادی برای گفتن خواهد داشت. سازمان ها و نهادهای مرتبط با حوزه محیط زیست باید بدانند که گاهی می توان به جای صدور دستورالعمل های مختلف و گرفتن اسلحه در دست، از کشته شدن بز کوهی و پلنگ ایرانی جلوگیری کرد. خوبی این هنر آن است که با وجود این که توجهی به آن نمی شود، تغییر کردن مسوولان و دولت ها وقفه ای در کار آن ایجاد نمی کند و روی پای خودش ایستاده است.
مردادماه 1394 بود که معصومه ابتکار با سفر به مازندران و حضور در جشنواره محیطی، هنرمندان این عرصه را خوشحال و به حمایت امیدوار کرد.

یکی از مشکلات هنرمندان این عرصه حمایت نشدن و بی توجهی برخی مسوولان حوزه زیباسازی و شهرداری در این سال ها بوده است. بهمن ماه 1394 جمعی از هنرمندان محیطی درباره ی وضعیت این هنر، تبعیض ها، کمبودها و مشکلات آن در ارتباط با شهرداری تهران، به محمدباقر قالیباف - شهردار تهران - نامه نوشتند.

در بخشی از آن نامه آمده بود: «هنرمندانی که بی هیچ پشتوانه ای طی بیش از یک دهه فعالیت مستمر، هنری با عنوان «هنر محیطی» را در ایران مطرح کرده اند، امروز به راحتی توسط مدیران زیباسازی تهران کنار گذاشته می شوند و مورد اهانت قرار می گیرند. توجه به این نکته ضروری است که ما نه رشته دانشگاهی در این زمینه داشته ایم و نه هیچ پشتوانه دولتی خاصی، اما امروز کشور ایران یکی از پایگاه های اصلی و شناخته شده این هنر در دنیاست. موفقیت های روزافزون این هنرمندان در عرصه های بین المللی مانند حضور در جشنواره ها، دوسالانه ها و رزیدنسی ها و چاپ آثار در کتاب ها، کاتالوگ ها و تقویم های مختلف گواه این ماجراست.

حتی اگر هنرمندان محیطی قابلیت حضور در جشنواره های شهرداری تهران را ندارند، به عنوان یک شهروند معمولی نمی توانند نسبت به آثار ضعیف و حتی بد که بیشتر آلودگی بصری هستند تا یک اثر هنری معترض باشند؟ خواهشمندیم به هنرمندان این رشته ی هنری احترام بگذارید و نتیجه آن را ببینید. ما نیازی به سمت و عنوان دبیری و داوری نداریم، ما فقط دوست داریم در کشور خود بیگانه نباشیم.»
نمایشگاه «اکو آوانگارد» از پنجم مردادماه تا بیست وپنجم مهرماه 1395 در مجارستان و به دعوت موزه «کنشتاله» این کشور برپاست.