آهنگ مرگ در دنیای هنر

متاسفانه در چند هفته گذشته خبر مرگ هنرمندان و پیشکسوتان هنر، یکی پس از دیگری، دنیای خبرهای هنری را در غم فروبرده است.

فراوری: یاسمن پیشوایی- بخش هنری تبیان

فصل بهار 95، برای پیشکسوتان هنر، خزان بود؛ ابتدا خبر فوت پرویز کلانتری هنرمند خوش خلق و مهربان نقاش و تصویرگر، ماه خرداد را حزن انگیز کرد. پس از آن اصغر بیچاره، پدر عکاسی سینمای ایران، سپس فوت خواننده مردمی حبیب محبیان اعلام شد.
با ورود به تیر ماه امید آن می رفت که خرداد سیاه به تیر امید تبدیل شود اما متاسفانه در 3روز اول تیر نیز دو هنرمند از میان ما رفتند؛ یکی محمد رفیع ضیائی که کاریکاتوریست و نویسنده ای شاخص در عالم هنرهای تجسمی بود و دیگری استاد مسلم موسیقی، مصطفی کمال پورتراب.

امروز جمعه 4تیرماه پیکر این هنرمند فقید از روبروی خانه هنرمندان تشیع و در قطعه هنرمندان بهشت زهرا آرامش ابدی خواهد یافت. به این بهانه این نوشتار را به او اختصاص خواهیم داد.

وقتی صحبت از سن و سال به میان می آید، خیلی از كسانی كه سن آنها به مرز 60 سالگی رسیده باشد، خود را بازنشسته و سالخورده اعلام، و این گونه بیان می كنند كه دیگر وقت استراحت ماست؛ از ما گذشته، از دست ما دیگر كاری برای كسی برنمی آید و... اما امروز می خواهیم از كسی سخن بگوییم كه سن او از مرز 90 سالگی هم گذشت اما هیچ كدام از این عبارات از زبان او شنیده نشد و همچنان قلب پرشورش او را به فعالیت در جهت تعلیم و تربیت وا می داشت.
شور هنر در دل پورتراب تا بدانجا زنده بود که پردیس چارسو اوایل خردادماه امسال شاهد هنرنمایی وی در جشن تولد شهرداد روحانی بود. این تئوریسین و آهنگ ساز موسیقی به فاصله کوتاهی بعد از آن اجرا، آخرین قطعه زندگی اش را صبح روز گذشته، دوم تیر، نواخت. پورتراب، زمان مرگ 92 سال داشت. او ازجمله چهره های پیش کسوت موسیقی ایران بود که یکی از پرفروش ترین آثارش کتابی به نام «تئوری موسیقی» تا سال 1391 به چاپ چهل وهشتم رسید.

پورتراب از کودکی تا اوج

مصطفی کمال پورتراب متولد 1303 در تهران بود. پدرش در پنج سالگی، یک فلوت برای او خرید و پورتراب با آن برای بچه های محله آهنگ هایی را که شنیده بود می نواخت. پس از آموختن مقدمات موسیقی، سال 1318 وارد دوره شش ساله متوسطه هنرستان عالی موسیقی شد و تا سال 1324 که مدرک دیپلم را دریافت کرد، سازهای متنوعی نظیر فاگوت را از یاروسلاو بیزا، ویولن را از حشمت سنجری و عطاالله خادم میثاق و تار را از موسی معروفی فراگرفت.
او همچنین تئوری موسیقی ایرانی را نزد روح الله خالقی آموخت و در فراگیری آواز گروهی از آموزش های روبیک گریگوریان و در سرایش از آموزش های فریدون فرزانه و پاتما گریان استفاده کرد. پس از آن، به دلیل اینکه امکان تحصیل در دوره عالی آهنگ سازی در هنرستان وجود نداشت، به طور خصوصی نزد پرویز محمود به فراگیری آهنگ سازی پرداخت. او بعدا همین رشته را در هنرستان نیز ادامه داد و در سال 1339 فارغ التحصیل شد. او بعدها در سال 1346 دوره تکمیلی اش را در فرانسه گذراند. پورتراب از 1324 تدریس موسیقی را آغاز کرد. وی در سال 1340 سرپرستی یکی از ارکسترهای وزارت فرهنگ و هنر ایران را به عهده گرفت. همچنین در فاصله 1350 تا 1352 مدیر هنرستان موسیقی ایران شد.
همچنین او در زمینه ترجمه آثاری مانند «کنترپوان به زبان ساده»، نوشته اچ. سی. ال. استاک، «تجزیه و تحلیل موسیقی برای جوانان»، نوشته لئونارد برنستاین، «هارمونی بر روی شستی های پیانو»، نوشته کارل پدرن، «تکالیف و حل مسائل تئوری موسیقی و تعلیم خط و خوشنویسی»، نوشته اتوره پوتسولی، «آموزش کنتر پوان مدال (مقامی) »، نوشته مارسل دوپر، «هارمونی کلاسیک»، نوشته سی.اچ. کیتسون، «موسیقی مدرن»، نوشته موریس لورو، «موتسارت»، نوشته یان مک لین، «زندگی پراضطراب چایکوفسکی»، نوشته هربرت ولستوک، «هانون»، نوشته شارل لویی، «هارمونی مدرن (توضیح و کاربرد آن)»، نوشته ایگلفیلد هال و «هماهنگی علمی و عملی»، نوشته هانری سارلی را منتشر کرده است.
همچنین در سال 1387 به عنوان چهره ماندگار موسیقی ایران انتخاب شد. پورتراب ازجمله موسیقی دان هایی بود که تا آخرین روزها نیز در بسیاری از مراسم ها و برنامه های هنری شرکت می کرد که آخرین آنها شرکت در مراسم رونمایی از مستند زندگی شهرداد روحانی، «دره ستارگان»، در تاریخ ششم خرداد در پردیس سینمایی چارسو بود که پشت پیانو نشست و حتی قطعه «تولدت مبارک» را برای او نواخت. حالا در کمتر از یک ماه از این اتفاق، پورتراب درگذشته و قرار است مراسم تشییع این هنرمند صبح جمعه، چهارم تیر از ساعت 9 صبح از مقابل تالار وحدت به سمت قطعه هنرمندان بهشت زهرا(س) برگزار شود.

نادر مشایخی و پورتراب

« من سال های 1355 تا 1357 در هنرستان موسیقی پسران شاگرد ایشان بودم. البته من کمی دیر فهمیدم که او چقدر باارزش است. پورتراب هیچ گاه سعی نمی کرد مسیر مشخصی را برای شاگردانش تعیین کند؛ مثلا نمی گفت باید حتما هارمونی و کنترپوان یاد بگیرید. این خیلی مهم بود و تأثیر بسیار خوبی روی شاگردانش می گذاشت. یکی از مهم ترین نکاتی که من در مدت شاگردی نزد پورتراب به آن پی بردم، همین بود که هیچ مطلبی صددرصد و قاطع نیست و از راه های مختلفی می شود به یک هدف مشترک رسید»

چاکناواریان و پورتراب

"او استاد بزرگ موسیقی بود و خدمت بزرگی به موسیقی این کشور کرد.وجود ایشان، الهام بخش بزرگی برای همه موسیقی دانان بود. او با کتاب هایش خدمت بزرگی به موسیقی و شاگردهایش کرد. کتاب های پورتراب همیشه می مانند، همه ما یک روز از این دنیا می رویم؛ اما من خیلی برای پورتراب خوشحالم که به واسطه کتاب هایش همیشه زنده است».