موسیقی ایرانی در بینال ونیز

بالاخره بعد از گذشت 86 سال از زمانی که اولین بار موسیقی در بینال ونیز به اجرا درآمد، امسال هنرمندان ایرانی، در این رویداد بین المللی حضور خواهند داشت. بدین بهانه پس از شرح مختصری از تاریخچه بینال، گفتگویی با یکی از آهنگسازان راه یافته به دوسالانه ونیز، یعنی مهدی خیامی انجام خواهیم داد.

فراوری: یاسمن پیشوایی

دوسالانه ونیز Venice Bieale) ) یا بینال ونیز، نمایشگاهی از آثار هنری معاصر است که هر دو سال یکبار (در سال های فرد) در شهر ونیز ایتالیا برگزار می شود.
شكل گیری بی ینال ونیز حاصل تفكر شهردار شهر ونیز، ریكاردو سِلواتیكو بود. او توانست طرح ایجاد «نمایشگاه دوسالانه ی هنر ایتالیا» را در انجمن شهر ونیز در تاریخ 19 آوریل 1893 به تصویب برساند. اولین دوره ی این نمایشگاه در 22 آوریل 1984 افتتاح شد.
از آن سال تا کنون هر دو سال یکبار این نمایشگاه تشکیل می شود و آخرین دستاوردهای هنری روز جهان در آن به نمایش در می آید؛ از سویی با گذشت زمان، بخش های این بینال که در آغاز محدود به هنرهای تجسمی بود نیز گسترش یافت به طوری که امروزه در شاخه های مختلف هنری اعم از نقاشی و مجسمه سازی تا موسیقی، تئاتر و سینما را در برمی گیرد.
تا کنون و در طی تقریبا 60 بینال برگزار شده در ونیز، آثاری از مشهورترین هنرمندان جهان در زمینه هنرهای تجسمی همچون، گوستاو كلیمت ، هنرمندان پیشگام امپرسیونیست و پساامپرسیونیست شاگال ، كله ، براك ، دِلْوُ ، انسُر ، ماگریت ، نمایشگاهی از تندیس های هنرمندان آفریقایی ، آثار موسیقی هنرمندانی چون جورج گرشوین ، ایگور استراوینسكی و بنجامین بریتن ، آثار سینمایی مشهور جهان چون راه زندگی اثر نیكلای اك (شوروی 1930)، مرد آرانی اثر رابرت فلاهرتی (انگلستان 1934)، آنا كارنینا اثر كلارنس براو (آمریكا 1935)، امپراتور كالیفرنیا اثر لوئیس ترنكر (آلمان 1936)، برنامه ی رقص اثر ژولی ین دوویویه فرانسه 1937) و المپیا اثر لنی ریفنشتال (آلمان 1938) به نمایش درآمده است.

تا کنون نیز جوایز آثار برتر در هنرهای تجسمی به براك (1948)، ماتیس (1950)، دوفی (1952)، ارنست و آرپ (1954) اهدا شده. در 1950، غرفه ی ملّی ایالات متحده آثاری از پولاك ، گُركی و برای اولین بار دِ كونینگ (كه در سال 1954 مجدداً با 27 نقاشی در جشنواره شركت كرد) را به معرض نمایش گذاشته است .
الكساندر كالدر، در 1952، اولین هنرمند بزرگ آمریكایی بود كه توانست «جایزه ی بزرگ بین المللی هنر» را تصاحب كند. روشنبرگ ، نیز اولین و جوان ترین هنرمند آمریكایی بود كه توانست «جایزه ی بزرگ بین المللی » را تصاحب كند.
بی ینال موسیقی ونیز از سال 1930 یعنی 35 سال پس از برگزاری اولین دوره ی بی ینال هنری ونیز کار خود را با تمرکز بر حوزه ی موسیقی معاصر آغاز کرد و همواره صحنه ی حضور معتبرترین ارکسترها، سولیست ها و ستارگان آهنگسازی معاصر جهان بوده است.
از جمله دستاوردهای این حوزه می توان جایزه ای تحت عنوان «بهترین جهان » اشاره داشت که در سال 1993 به اثر جورج گریستون تعلق گرفت.
موفقیت این جشنواره خصوصا بعد از جشن صدسالگی آن روز به روز بیشتر شد و توانست خود رابه عنوان یکی از مهمترین قطب های هنر روز جهان در زمینه های مختلف هنری تبدیل سازد.

اما سهم ایران در این بینال جهانی تا کنون چه بوده است؟

سال 2003 سالی بزرگ برای ایران بود. در این دوره از نمایشگاه هنر، ایران برای اولین بار به طور رسمی شركت كرد. هنرمندان غرفه ی ایران عبارت بودند از احمد نادعلیان ، حسین خسروجردی و بهروز دارش . جایزه ی اثر برتر به آویشن خبرزاده ، كه در غرفه ی ایتالیا شركت كرده بود، تعلق گرفت .
از آن سال به بعد پای هنرمندان عرصه تجسمی به این دوسالانه باز شد و انصافا خوش درخشیدند. اما متاسفانه خبری از موسیقی ایرانی نبود.

حال پس از 86 سال غیبت، ایران سرانجام به بی ینال موسیقی ونیز رسید. شصتمین دوره ی برگزاری این فستیوال میزبان سه هنرمندان جوان ایرانی، یعنی مهدی خیامی، کارن کیهانی و علیرضا فرهنگ خواهد بود که قطعاتی از موسیقی معاصر را اجرا خواهند کرد.

مهدی خیامی که یکی از آهنگسازان حاضر در این دوره از بی ینال ونیز است، درباره ی حضور در بی ینال موسیقی ونیز گفت وگویی انجام دادیم:

آقای خیامی! با این که ایران در دوره های گذشته ی برگزاری بی ینال ونیز، حضور نسبتا خوبی در بخش هنرهای تجسمی داشته است، اما شاهد غیبت طولانی مدت موسیقی ایران در این رویداد بوده ایم. فکر می کنید دلیل این غیبت 86 ساله چیست؟
این موضوع دلیل که نه، بلکه دلایل مختلف و متفاوتی دارد؛ فکر می کنم، پاسخ دادن به این پرسش واقعا به یک کار بلندمدت تحقیقاتی درباره آهنگسازان ایرانی از اولین دوره ی برگزاری بی ینال موسیقی تا امروز نیاز دارد، اما شاید دلیلش این است که ما در سده های گذشته هم در تاریخ موسیقی کلاسیک، آهنگسازانی نداشته ایم.
با این حال، من بیشتر از این که به دنبال دلایل غیبت آهنگسازان ایرانی باشم، ترجیح می دهم به این فکر کنم حالا که به اینجا رسیده ایم، در برنامه ای بتوانیم هر سال در این فستیوال حضور مستمر داشته باشیم. به اعتقاد من، به لحاظ توانایی کار هنری در دوره ای هستیم که فضا برای حضور هرچه بیشتر هنرمندان ایرانی فراهم است. از آنجا که من به توانایی نوازندگان ایرانی بسیار باور دارم، امیدوارم در سال های بعد، علاوه بر اجرای آنسامبل های اروپایی بتوانیم با نوازندگان ایرانی هم در این فستیوال شرکت کنیم.

در این دوره از بی ینال ونیز شاهد حضور سه آهنگساز ایرانی خواهیم بود. نحوه ی حضور و انتخاب هنرمندان به چه شکلی بود و شما چگونه پذیرفته شدید؟
آقای «سندرو گرلی» رهبر و مدیر هنری دیورتیمنتو آنسامبل مستقر در شهر میلان ایتالیا حدود یک سال پیش، پیشنهاد همکاری با آنسامبل شان را به من داد که از جمله ی این پیشنهادها، سفارش ساخت یک قطعه ی جدید بود. پس از برگزاری جلسات طولانی و متعددی که با هم داشتیم، قرار بر این شد که من قطعه ای را برای کمانچه و آنسامبل بزرگ بنویسم. پس از آن هم مدت ها روی سایر قطعات کنسرت کار و آثار مختلفی را ارزیابی کردیم. در نهایت نیز به این نتیجه رسیدیم که قطعات آهنگسازان موسیقی معاصر ایرانی را که برای یک ساز ایرانی و سازهای غربی نوشته شده اند، بررسی کنیم تا این که قطعه ی علیرضا فرهنگ برای تار و آنسامبل و قطعه ی کارن کیهانی برای سنتور و آنسامبل، از بین دیگر قطعات انتخاب شدند.
در مرحله ی بعد، هر سه آهنگساز توسط کمیته هنری فستیوال بررسی شدند و پس از تأیید نهایی، این خبر توسط دبیر فستیوال اعلام شد.

شاید بد نباشد کمی درباره ی اهمیت بی ینال موسیقی ونیز در میان هنرمندان و به طور کلی، در دنیای موسیقی صحبت کنید. منظورم وجاهت هنری این فستیوال است.
بارزترین ویژگی بی ینال موسیقی ونیز، دربرداشتن اولین اجراهای جهانی آثار آهنگسازان برتر از سراسر دنیاست.
به اعتقاد من، وقتی یک فستیوال به شصتمین دوره ی برگزاری اش می رسد، با یک نگاه به تاریخچه اش می توانیم به این موضوع بیشتر پی ببریم. مثلا بسیاری از آثار ایگور استراوینسکی، برای اولین بار در جهان در بی ینال موسیقی ونیز اجرا شده و سال ها یکی از آهنگسازان همیشه حاضر در این فستیوال بوده است.
سرگی پروکوفیف، لویجی نونو، لیگتی، بریو، اشتوکهاوزن، دالا پیکولا، بولز، برونو مادرنا، ایکسناکیس، جان کیج و 6 آهنگسازان برجسته ی موسیقی جهان، در دوره های مختلف در این فستیوال شرکت کرده و آثارشان را برای اولین بار همین جا روی صحنه برده اند.
شما کمتر آهنگساز مطرح جهانی را از سال 1930 به بعد پیدا می کنید که نامش در بی ینال ونیز ثبت نشده باشد. از طرفی، جایزه ی «شیر طلایی» هیچ وقت جنبه ی رقابتی در بی ینال موسیقی ونیز نداشته است و صرفا هر سال به کارنامه ی هنری بلندمدت یک آهنگساز اهدا می شود. امسال «سالواتوره شارینو» برای زبان ویژه ای که در موسیقی ایجاد کرده و انتشار بیش از 130 سی دی شیر طلایی خواهد گرفت که خبر آن همزمان با انتشار برنامه ی فستیوال و آثار راه یافته اعلام شد.
سال های قبل این جایزه به هنرمندانی مانند لوچیانو بریو، گئورگی کورتاگ، هلموت لاخنمن، پیر بولز و آهنگسازان دیگر اهدا شد.

شما چه قطعاتی را برای اجرا در بی ینال ونیز در نظر گرفتید و نحوه ی اجرای اثر دقیقا به چه صورتی خواهد بود؟
قطعه ی کنسرتو کمانچه، اثری است که در این روزها مشغول ساختش هستم. در حالی که اولین اجرای جهانی اش را با «دیورتیمنتو آنسامبل» به رهبری سندرو گرلی و سولیستی سامان صمیمی (نوازنده ی کمانچه) در بی ینال موسیقی ونیز خواهد داشت. این کار توسط انتشارات «سووینی زربونی» چاپ و منتشر خواهد شد؛ اما درباره جزییات بیشتر این قطعه و چگونگی اجرایش ترجیح می دهم که پس از به پایان رسیدن آن با هم صحبت کنیم.

با توجه به این که بی ینال به اجرای آثار موسیقی معاصر اختصاص دارد، آیا در آثار آهنگسازان شرکت کننده از ایران، تأکیدی مبنی بر استفاده از مولفه های موسیقی ایرانی وجود دارد یا صرفا یک کار سلیقه ای است؟
این به انتخاب یک آهنگساز بستگی دارد؛ اما این که برای راه یافتن به بی ینال موسیقی ونیز اثر باید حتما مولفه هایی را از موسیقی ایرانی داشته باشد، خیر؛ الزاما این طور نیست.