کوبیسم و هنر گرافیک

قرن بیستم، قرن شروع و گسترش انواع مکاتب هنری بود که غالباً بر هنر گرافیک تأثیرگذار بودند. در این مقاله به وجوهی از هنر کوبیسم که بر گرافیک موثر افتاد خواهیم پرداخت.

سمیه رمضان ماهی- بخش هنری تبیان

قرن بیستم، قرن تغییر بود؛ جنگ جهانی اول و دوم، ساختار قدرت را تغییر داد و در نهایت دموکراسی سوسیالیستی و کمونیسم، جایگزین پادشاهی شد. از سوی دیگر پیشرفتهای روزافزون علم نیز بر تغییرات بنیادین نگرش در این قرن تأثیراتی عمیق نهاد: ساخت اتومبیل (1885)، هواپیما (1903)، سینما (1891)، رادیو بیسیم (1895)، همگی زمینه ساز ارتباطات نوین میان انسانها شد و ایجاد تحولات را سرعت بخشید.
اگرچه فوویسم را می توان به عنوان اولین جنبش هنری در قرن بیستم دانست، اما تأثیراتش بر گرافیک بسیار اندک بود. آن مکتبی که مستقیما توانست زبان گرافیک را تحت تأثیر قرار دهد کوبیسم بود. هنر کوبیسم به سنت چهارصد ساله رنسانس پایان بخشید و مفهوم طراحی مستقل از طبیعت را مطرح کرد.

به طور کلی ویژگی های هنر کوبیسم را می توان اینگونه خلاصه کرد:
- می توان مهمترین مشخصه هنر کوبیستی را خلاصه پردازی هندسی دانست که متأثر از دو هنر بود: اول هنر مجسمه سازی افریقایی و دوم امپرسیونیسم متأخر سزان که طبیعت را متشکل از سه حجم بنیادی کره، مخروط و استوانه می دانست.
- کوبیسم مکتبی بود که در آن معیارهای کلاسیک در ابعاد پیکره انسانی شکسته شد و زاویه دید چند وجهی به آدمی، گونه ای نو در نگاه به پیکره انسان را مطرح ساخت.
- همین دید چند زاویه ای سبب شد هنر نقاشی که به دلیل ظهور هنر عکاسی با افول مواجه شده بود باز به دوران اوج خود بازگردد و رونق دوران های گذشته را بازیابد.
معروف ترین و شناخته شده ترین هنرمندان کوبیسم ژرژ براک و پاپلو پیکاسو هستند. علاوه بر ایشان، خوان گری و فرنان لژه نیز در هنر کوبیستی، آثار قابل ملاحظه ای خلق کرده اند.

انواع کوبیسم:
به طور کلی روند تحولات هنر کوبیستی را به دو شاخه اصلی می توان تقسیم کرد:

- کوبیسم تحلیلی (1910-1912م) که توسط براک و پیکاسو ایجاد شد.

در این شیوه، سطوح موضوع را از زوایای مختلف تجزیه کرده و حاصل آن را دستمایه نقاشی قرار می دادند. در نتیجه اثری پدید می آمد که متشکل از سطوح موزون هندسی بود. در این دوره "کلاژ" مورد استفاده قرار گرفت که امکان استفاده از ترکیب بندی آزاد و مستقل از موضوع نقاشی را میسر می ساخت و این امکان را فراهم می کرد که واقعیت نقاشی همچون شیء دوبعدی نشان داده شود. در همین دوره و با ورود کلاز (تکه چسبانی)، بافت دارای اهمیتی خاص شد چراکه بر وجود اشیاء دلالت می کرد و آن را قابل لمس می ساخت. کلاژ و استفاده از حروف و کلمات روزنامه در تصویر به مثابه اشکال بصری و معانی مرتبط، که در هنر نقاشی مورد استفاده قرار گرفت بعدها در گرافیک نیز دنبال شد.

- کوبیسم ترکیبی (1913م) که توسط پیکاسو و خوان گری ایجاد شد.

ایشان اشکالی را ابداع کردند که بجای اینکه بازنمایی موضوع باشند "علائم" بودند و تلاش می شد در آن، ماهیت شیء و ویژگی های اصلی آن به جای جلوه های ظاهری نشان داده شود. شناخته شده ترین اثری که بر پایه این نوع تفکر شکل گرفت تک چهره پاپلو پیکاسو اثر خوان گری است.

در واقع در این شیوه، اثر در اول گویی یک معماری منجسم است و سپس بر این نمودار طرح موضوع قرار می گیرد. همین عمل خوان گری بر تکامل طراحی و هنر هندسی تأثیر گذاشت، یعنی هنر از چیزی "مبتنی بر مشاهده"، به چیزی "مبتنی بر ادراک روابط بین سطوح هندسی" تغییر یافت. این موضوع در کنار تکنیک کلاژ بعدها در هنر گرافیک به شدت تأثیرگذار شد و روند تکامل هنر گرافیکی را خصوصا در عرصه "پیام گرافیکی" تغییر داد.

با این حال در میان هنرمندان کوبیسم، فرنان لژه به دلیل آنکه حکم سزان را (مبنی بر شکلگیری بنیان عالم برپایه هرم، کره و استوانه) بسیار جدی گرفته بود، آثاری خلق کرد که به لحاظ نوع تکنیک و کار با گرافیک قرابت بیشتری دارند و بعدها در هنر گرافیک دنبال شدند:
اولین تأثیر لژه را می توان در مجموعه آثار گرافیکی دنبال کرد که برای کتاب "پایان دنیا" اثر "بلیز ساندرا" کشید. این آثار بعدها در شکل گیری حروف هندسی در تایپوگرافی بسیار موثر افتادند.

سوم سطوح تخت رنگی، نقشمایه های شهری، دقت در پراخت به لب بُرنده در اشکال ماشینی که از مشخصه های هنر لژه است بعدها به عنوان ویژگی های طراحی مدرنِ پس از جنگ جهانی اول در هنر گرافیک مطرح شد.

در انتها می توان گفت هنر کوبیسم به دلیل آنکه طراحی را به جانب انتزاع هندسی و شیوه های جدید ادراک فضا سوق داد بر هنر گرافیک تأثیری بلاشک ایجاد کرد.